Jun 07,2021 07:00

''మాష్టారు మనల్ని వొదిలెళ్ళిపోయార్రా ..'' అని అప్పల్నాయుడు ఫోన్‌ చేసి చెప్పినప్పుడు మాకైతే ఆశ్చర్యం కలగలేదు. రోజూనో.. రోజువిడిచి రోజో మాష్టారి గురించి మాట్లాడుకుంటూనే ఉన్నాం మా ఇద్దరం. 97 ఏళ్ల పసివాణ్ణి చాలా బాగా చూసుకున్నారు కోడలు ఇందిర, కొడుకులు సుబ్బారావు, ప్రసాదు. మాష్టారు అదృష్టవంతులు విసుక్కోకుండా పితృసేవ చేసే కొడుకులున్నందుకు. కొడుకులు ధన్యులు, గొప్ప వ్యక్తి పుత్రులుగా జన్మ లభించినందుకు. ఇక మాష్టారు జీవించిన కాలంలో మనమూ జీవించివున్నాం కదా అన్న తలపే గొప్పది కదా.. మరి వారి అభిమానాన్ని పొంది, వారితో కొన్నేళ్ళుగా నిరంతరం సంభాషిస్తూ.. సందేహాలు నివృత్తి చేసుకుంటూ.. వారితో సాహిత్య ప్రయాణాలు సాగిస్తూ.. అప్పుడప్పుడూ వారింట్లో వారితో కలిసి భోజనాలు చేస్తూ పొందిన గొప్ప అనుభూతిని పొందిన నేనెంత గర్వపడాలి! మాష్టారికి అంత చేరువగా వెళ్ళిన అదృష్టం ఎంతమందికి దొరుకుతుంది? మాష్టార్ని చూడాలనిపించి శ్రీకాకుళం వెళ్తే... ''మిమ్మల్ని గుర్తు పడతారో లేదో చూడండి'' అనేవారు వారి పెద్ద కొడుకు సుబ్బారావు గారు. మాష్టారికి నమస్కారం చెయ్యగానే నాచెయ్యందుకుని గంటేడా.. అని మెరిసే కళ్ళతో పలకరించడం.. ప్రేమగా మాట్లాడ్డం.. మాష్టారికి మాపట్ల గల అభిమానానికి పొంగిపోయేవాళ్ళం. శ్రీకాకుళమంటే మాకు కారా మాష్టారే.. ఇప్పుడు మాష్టారు లేని శ్రీకాకుళం మాకొక శూన్యమే. కథానిలయం ఉండొచ్చు, పక్కనే అప్పల్నాయుడు, దా.రా కూడా ఉండొచ్చు. వాళ్ళకోసం నేను ఇక ముందూ వెళ్ళొచ్చు గానీ కారా మాష్టారులేని శ్రీకాకుళాన్ని ఊహించుకోలేకపోతున్నాను.
ఒక్కసారి వెనక్కితిరిగి చూసుకుంటే ...
మొదటిసారి మాష్టార్ని చూసింది విశాఖపట్నంలో. అప్పుడాయన కారా మాష్టారని తెలీదు. అది 1989 జులై అని గుర్తు. పార్వతీపురం ఐటిడిఎ వారు గిరిజన విద్య నేపథ్యంలో నిర్మించిన ''నానూ సదువుకుంతాను'' పూర్తి నిడివి వీడియో ఫిల్మ్‌ కేసెట్‌ ఆవిష్కరణ కోసం అప్పటి గిరిజన సంక్షేమాధికారి వాడ్రేవు చిన వీరభద్రుడు గారు తనతో నన్నాసభకు తీసుకెళ్ళేరు. ఆ సినిమాకి నాచేత ఒక పాట రాయించారు దర్శకుడు బి.హెచ్‌.రామ్మూర్తి గారు. సినిమా టైటిల్స్‌లో నా పేరు చూసి కారా మష్టారు ''ఈ పేరు గల మనిషి కోసమే వెతుకుతున్నాను.. మీకు తెలుసా?'' అని పక్కనే ఉన్న భూషణం గారిని అడిగారు. ''మీ వెనకే ఉన్నాడు'' అని నన్ను చూపించారు వీరభద్రుడు గారు. మాష్టారు నా చెయ్యి పట్టుకుని హాలు గేటు దగ్గరికి లాక్కెళ్ళేరు. తెల్లని పంచె లాల్చీలో మాష్టారు నా కళ్ళకి ఎవరో పెద్ద మాష్టార్లాగే కనిపించారు. అలా గేటు దగ్గరకి లాక్కెళ్ళి వేసిన మొదటి ప్రశ్న : ''మీరు మీసాలు తీసేస్తారా..'' అని. ఎందుకలా అడుగుతున్నారో.. ఏం చెప్పాలో తెలియక తత్తర పడుతుంటే మరో ప్రశ్న వేసేరు. తొలి కథ ఎవర్రాసేరు? ఎక్కడీ అని. తెల్లమొహం వేసుకుని చూడగడమే నా పనైంది. నాకేమీ తెలియదని గ్రహించేరు. మాష్టారు కదా.. దిద్దుబాటు కథ, గురజాడ, విజయనగరం.. ప్రత్యేకతను చెప్పి ''ఇంత విశిష్టత కలిగిన జిల్లా రచయితగా కథ గురించి ఆలోచించాలి కదా.. ఇతర ప్రాంత రచయితలతో పోటీపడాలి గదా..'' అన్నారు. విషయం బోధపడింది గానీ అడుగుతున్నదెవరో .. అడగొచ్చో.. లేదో భయ సందేహాలు. మాష్టారే ''నన్ను కాళీపట్నం రామారావు అంటారు..'' అని నవ్వుతూ అన్నారు. అప్పటికీ నాకా పేరుతో పరిచయం లేకపోవడం, వారి కథలతో పరిచయం లేకపోవడం నా అజ్ఞానానికి నిదర్శనం. ఆ సందెవేళ పల్చని వెన్నెల్లో , తెల్లని దుస్తుల్లో మాష్టారి తెల్లని నవ్వు నాకిప్పటికీ గుర్తే. ఆ క్షణాలే నా జీవితాన్ని మలుపు తిప్పినవిగా భావిస్తాను. మాష్టారు భజం తట్టి, భయం పోగొట్టి ''నీ కథ 'విముక్తి' ఆంధ్రజ్యోతిలో చదివాను. బాగుంది. ఇంకేమైనా రాసేవా?'' అనడిగారు. కథాంజలిలో రెండు కథలు మాత్రమే వచ్చాయని సిగ్గుపడుతూ చెప్పాను. ''బాగా రాస్తున్నావు. రేపొకసారి ఇంటికి రాగలవా?'' అని అడ్రస్‌ చెప్పారు. అలా పరిచయమై మాష్టారి కుటుంబ సభ్యుడినన్నంతలా దగ్గర కాగలగడం నా భాగ్యమే!
మాష్టారు ఎంత గొప్ప కథకులో నేనిప్పుడు కొత్తగా చెప్పాల్సిన పనిలేదు. తెలుగు కథకొక ఇల్లు కట్టి, దిద్దుబాటు కథనుంచి నేటిదాకా వచ్చిన కథల్ని ఒక దగ్గరికు చేర్చి, తనకు సాహిత్యం ద్వారా, సాహిత్య పురస్కారాల ద్వారా లభించిన సొమ్ముతో 'కథానిలయం' నిర్మాణం గావించి, కథా రచయితలకు, కథాభిమానులకు, పరిశోధకులకు మహౌపకారం చేసిన మహానుభావుడాయన. కథ కంచికి.. అన్న నానుడిని 'కథ శ్రీకాకుళానికి' అని అనుకునేలా చేసిన కథాదీపధారి. మాష్టారు రచయితగా ఎంత ఉన్నతులో వ్యక్తిత్వం కూడా అంత గొప్పది. అందుకే రావిశాస్త్రి గారన్నారు : ''దేవుడికి అందరూ నమస్కారం చేస్తారు. దేవుడు మాష్టారికి ఎదురైతే దేవుడే మాష్టారికి నమస్కరిస్తాడు'' అని. అంత ఉన్నత వ్యక్తిత్వం గలవారు గనకనే కథానిలయం తలపు మాత్రానే రెంతస్థుల భవనమై వేలాది పుస్తకాలతో ప్రపంచాన్ని ఆకర్షిస్తుంది. కథానిలయం ప్రారంభోత్సవ సభలో ముఖ్య అతిథి గూటాల కష్ణమూర్తి గారు (అప్పుడు లండన్‌ నుంచి వచ్చారని గుర్తు) ''ప్రపంచంలో నాకు తెలిసి కథకు రిఫరెన్స్‌ లైబ్రరీ ఎక్కడా లేదు. ఆ ఘనత మాష్టారి వల్ల శ్రీకాకుళానికి దక్కింది'' అన్నారు. ఆ కథానిలయం ప్రారంభోత్సవ సభలోనే నా తొలి కథా సంకలనం 'ఏటిపాట' ఆవిష్కరణ జరగడం నాకు లభించిన భాగ్యాల్లో ఒకటి.
నా కథారచనా ప్రయాణానికొక మార్గం చూపిన దీపధారి మాష్టారు. ఆయన నిరంతర పాఠకులు. కథ చదివి ఆ రచయితకు ఫోన్‌ చేసి, అభినందించి, సూచనలిచ్చి ప్రోత్సహించే గొప్ప మనసు మాష్టారిది. నిన్నమొన్నటిదాకా పత్రికల్లో వచ్చిన కథల్ని చదువుతూనే ఉన్నారాయన.
కథల్ని, కథకుల్ని వెదికి వెదికి పట్టుకుని ప్రోత్సహించడం మాష్టారికే చెల్లింది. ఎందరో మాష్టార్లు జీతాలకు పనిచేసేవారు. ఈ మాష్టారు మాత్రం నిస్వార్థంగా సమాజం కోసం పనిచేసే నిజమైన మాష్టారు. కవిత్వం, నవల, నాటకం మొదలైన ప్రక్రియల కంటే కథను మాత్రమే ఇష్టపడి, కథకోసం కష్టపడి, కథకే జీవితాన్ని అంకితం చేసిన అరుదైన మనీషి. ఒక్క నిద్రలో తప్ప మెలకువలో ఆయన ఆలోచనలన్నీ కథలతోనే.
సాహిత్యాంశాలకే కాదు; సాహిత్యేతర మానవ సంబంధాలకూ అంతే విలువనిస్తారాయన. ఎన్నెన్ని అనుభవాలో మాష్టారితో. నా పుస్తకాలన్నిటినీ (రెండు మూడు తప్ప) మాష్టారే ఆవిష్కరించడం నా అదృష్టం. మరీ ముఖ్యంగా రాచకొండ రచనా పురస్కారం కోసం మాష్టారు నన్ను ఎంపిక చేసి తన చేతులతో ప్రదానం చెయ్యడం మహా భాగ్యం. నాకు ఇద్దరు గురువులు.. ఒకరు బతుకుదారి చూపించిన కీ.శే.సామవేదుల రామగోపాల శాస్త్రి గారు, మరొకరు కాళీపట్నం రామారావు మాష్టారు. (కీ.శే.అని రాయడానికి చేతులు అలవాటు పడాలి) ఇటీవల వచ్చిన నా కొత్త కథాసంకలనం 'గంటేడ గౌరునాయుడు కథలు' మాష్టారికే అంకితం ఇవ్వగలిగాను. మాష్టారి చేతుల్లో (గత సెప్టెంబరు లో) ఆపుస్తకం పెట్టి నమస్కరించినపుడు ఆయన కళ్ళలో ఎంత మెరుపో! గత నెలలో మాష్టార్ని కలిసినపుడు ''గంటేడా.. ఆమూలాగ్రం చదివాను నీ పుస్తకం.. కొన్నిచోట్ల అండర్లైన్‌ చేసాను చూడు'' అని ఎంత సంతోషంగా చెప్పారో.. ఒళ్ళు గగుర్పొడిచింది. ఈ తొంబయ్యేడేళ్ళ వయసులో కథలు చదవడం.. చదివానని చెప్పడం.. అబ్బురమే! ''మాష్టారూ, వందేళ్ళుంటారు'' అనంటే ''గంటేడా శతాయుష్మాన్‌ భవ అని ఆశీర్వదించీగల్ను.. అప్పుడు తెలుస్తాది'' అనేవారు నవ్వుతూ.. వార్దక్యభారం మోయడం ఎంత కష్టమో అనిపించేదాయన మాటల్లో.
మాష్టారిక లేకపోవచ్చు గాని మాష్టారి బోధనలున్నాయి, రాతలున్నాయి. ఆయనెప్పుడూ చెప్పే ఒక మాటతో ముగించడం సమంజసమనిపిస్తుంది. ''సమాజం నుంచి మనమెంతో తీసుకున్నాం. అందుకు ప్రతి సమాజానికి మనమేమైనా ఇవ్వాలి. సమాజ రుణం తీర్చాలి. తల్లి రుణం, తండ్రి రుణం, గురురుణం లాగే.. అందుకు మనం చేయగలిగిందేదైతే అది. మనం చేయగలిగింది సాహిత్యం. అదే నిబద్ధతతో.. ఇద్దాం.

ఆయన కథలు నేటివి, రేపటివి కూడా!

 మాష్టారి కొన్ని కథల గురించి ఈ సందర్భంలో రేఖామాత్రపు స్పర్శగా ఇక్కడ గుర్తు చేసుకుందాం. మాష్టారి యజ్ఞంతో తొమ్మిది కథా సంకలనానికి కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం లభించింది. అనేక పురస్కారాలు మాష్టారికందడం ద్వారా వాటికి గౌరవం పెరిగిందని అనుకుంటాను. ప్రముఖ కథకుడు.. మాష్టారికి ఇష్టుడు అట్టాడ అప్పల్నాయుడు అంటాడు.. : ''కారా వ్యక్తిగా అప్పల్రాముడు, రచయితగా సీతారాముడు'' అని.. అప్పల్రాముడు కీర్తికోసం, మంచివాడ్నని అనిపించుకోవాలనే పేరు కోసం కొడుకుల చేత అప్పుపత్రం మీద వేలిముద్రలు వేయిస్తాడు.. యజ్ఞం కథలో. చూడండి సీతారాముడి మాటల్లో.. ''నీకు జనం మెప్పుకావాల, అప్పల్రాముడు సేనా మంచోడు, ఆడి తప్పనోడన్న మాట కావాల, నీ బిడ్డపాపలాలెగన్నా పోనీ. నీకున్న దంబం అంతా ఏటట? దరమం తప్పడు'' అని. అప్పల్రాముడు కీర్తికాముడని బోధపడుతుంది. మాష్టారు కీర్తకాముడు కారు.. మంచివాడిననిపించుకోడానికి ఎప్పుడూ తాపత్రయపడరు. నమ్మిన లక్ష్యం ప్రధానం తప్ప పేరు, కీర్తి అతనికి ప్రధానం కాదని మాష్టారికి దగ్గరగా ఉన్న అందరికీ ఎరుకే. మరి మాష్టారు వ్యక్తిగా అప్పల్రాముడని ఎలా అనుకోగలను. వ్యక్తగానూ రచయితగానూ సీతారాముడే.. కుండబద్దలు కొట్టినట్టు తన అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేయడానికే యజ్ఞం కథ రాశారని నేననుకుంటాను. తీవ్రమైన భావాన్ని సౌమ్యంగానే చెప్పడం మాష్టారి జీవ లక్షణం.
కారా రచనలు చదువుతున్నప్పుడు నాకు మా నాగావళి నది గుర్తుకొస్తుంది. నది విశాలంగా విస్తరించి ప్రవహిస్తుంది కదా.. అక్కడక్కడా తెల్లగా మెరుస్తూ కనిపించే చోట్ల చూస్తే నీరు ప్రవహిస్తున్నట్టుండదు.. నిలిచిపోయినట్టుంటుంది. అటువంటి వాటిని 'తెమ్మ' అంటారు. నీరు ప్రవహిస్తున్నట్టు కనిపించే చోట ఉన్న లోతుకంటే తెమ్మలో లోతు ఎక్కువ. అదుగో.. అలాంటి తెమ్మలాటి కథలు మాష్టారి కథలు. చాలా జాగ్రత్తగా లోతును గ్రహించాల్సినవి. యజ్ఞం కథ పైపైన చదివేవాళ్ళకి ఒక తగువు గురించి. కానీ లోతుగా విశ్లేషించేకొద్దీ పేద ధనిక వర్గాల మధ్య ఘర్షణ, అభివృద్ధి మాటున విధ్వంసం ఆర్థిక నమూనాలు.. పరిణామం .. ఇలా ఎన్నో అంశాలు చర్చకు వస్తాయి. బహుశా ఒక కథ మీద ఇంత చర్చ జరగడం ప్రపంచ కథాసాహిత్యంలోనే లేదేమో. ఇప్పటికీ చర్చించాల్సిన అవసరాన్ని గుర్తు చేస్తున్న వర్తమాన అంశంగా ఉంటుందీ కథ.
మాష్టారి తొలి కథల మీద మాష్టారే తన అభిప్రాయం చెబుతూ ''నాకు ఇష్టమైన కథలు వేరు, నాకు చాతనైన కథలు వేరు. నాకు ఇష్టమైన కథలు ఎలా రాయాలో నాకు నాడు తెలియదు. నాకు చాతనైన కథలు రాసి ప్రయోజనం లేదని తేలిపోయింది.'' అన్నారు. కొన్నేళ్ళ అధ్యయనానంతరం ''యజ్ఞం రాసేక నామీద నాకు నమ్మకం కుదిరింది'' అన్నారు. పరిశీలనా శక్తి తోపాటు ప్రాపంచిక దృక్పథం లేనివారు గొప్ప కథలు రాయలేరు అంటారు. మాష్టారికి నిశ్చితమైన ప్రాపంచిక దృక్పథం ఏర్పడ్డాక రాసిన ఆర్తి, చావు, హింస, నో రూమ్‌, భయం, జీవధార, యజ్ఞం, శాంతి, వీరుడు మహావీరుడు, కుట్ర వంటి కథలు ఒక గొప్ప ఆలోచనాపరుని మేథోమధనం నుంచి ఆవిర్భవించిన గొప్ప కథలు. తెలుగు కథాసాహిత్యంలో మేలిమి ముత్యాలు.
ఆర్తి, చావు కథల్లో చూస్తే మనకు స్పష్టంగా కనిపించేవి మాలపేటల్లోని కష్టజీవుల నికృష్ట జీవన వ్యధలు. వారి దుర్భర జీవితాలు. పేదరికం మనుషుల మధ్య గల బంధాలను ఎంతగా విచ్ఛిన్నం చేస్తుందో.. ఎంత వికృతంగా మారుస్తుందో చూపిస్తుందీ కథ. ఎర్రెమ్మ , బంగారి కుటుంబాల మధ్య ఘర్షణకి మూలం పేదరికమే. సన్నెమ్మ కాపరం కన్నా ఆమె కూలి డబ్బులే ముఖ్యమైపోతాయి.. కన్నోరింటికీ, అత్తోరింటికీ మధ్య అగాధం ఏర్పాటవ్వడానికి కేవలం దారిద్య్రమే కారణం. శ్రమ సొమ్ముగా.. వస్తువుగా రూపొందే క్రమంలో జరిగే వికృతరూపానికి దర్పణం ఆర్తి కథ.
కుటుంబంలో పేదరికం తన ముద్ర ఎంత దుర్మార్గం వేస్తుందో అత్యంత సహజంగా కళ్ళకు కట్టిన కథ 'చావు' కుటుంబ సభ్యలంతా చిన్న పిల్లల్ని, ముసలమ్మను వొదిలి చేనికోతలకు వెళ్తారు దళితులు. అలా వెళ్తేగాని వారికి దినం దీరదు. ముసలమ్మ కన్ను మూస్తుంది. అప్పుడు పిల్లల స్థితిని, తిరిగి వచ్చే కుటుంబ సభ్యుల డోలాయమాన దయనీయ పరిస్థితిని వర్ణించిన విధం అద్భుతం. ఎంతో పరిశీలనా శక్తి ఉంటేగాని సాధ్యం కానిది. ముసలమ్మ చావు వార్త విన్న నారమ్మ అనుకోవడంలోని వాస్తవికత చూస్తే అబ్బురమే. చూడండి ''గోయిందా.. నా సేతెండి కడియాలు గోయిందా'' అని అనుకోవడానికి కారణం శవాన్ని తగలెయ్యడానికి కడియాలమ్ముకోవల్సిన దుస్థితి. శవాన్ని కాల్చడానికి కర్రలుండాల, అందుకు డబ్బులుండాల, శ్రమ చేయించుకున్నోళ్ళేగాని సాయం చేసేవాళ్ళు కారు ఊరోళ్ళు. రాత్రికి రాత్రే శవాన్ని దహనం చెయ్యకపోతే మరుచటిరోజు ఒప్పుకున్న కూలిపనికి వెళ్ళలేరు. అందుకోసం కుర్రోళ్ళు కర్రల్ని చాటుగా తీసుకొస్తారు. ఈ కథ చదువుతుంటే గుండె కరిగి నీరై కళ్ళలోకి వస్తుంది.
'కీర్తికాముడు' కథ సొంత సేద్యం ఉన్న వెంకయ్య నాయుడు అనే రైతు ఎలా చితికిపోయాడో చిత్రిస్తుంది. కథ పేరును బట్టి నాయుడి కీర్తికాముకత్వం కారణంగా కనిపిస్తుంది గానీ లోతుగా అధ్యయనం చేస్తే చాలా అంశాలు చర్చకు వస్తాయి. అసలు కీర్తి, యశము అనే మాటలు సృష్టించింది ఎవరు? 'దానం' ఎవరికి ఏమి దక్కుతుంది? ఇలా ఆలోచిస్తే నాయుడు కీర్తికాముడు కావడానికి కారణం మన పురాణ సాహిత్యం.. అందులో చెప్పిన ధర్మాలు అని తేలుతుంది. రంతిదేవుడూ, హరిశ్చంద్రుడూ వంటి కథలు ఎవరి ప్రయోజనాల కోసం? బ్రాహ్మణులకు భూరిదానాలు, గోదాన, భూదాన, హిరణ్యదానాలు చేస్తే కీర్తి పేరుతో నష్టపోయేదెవరు? లాభపడేదెవరు? చాలా సూక్ష్మాంశాలను చర్చకు పెడతారు.
సంక్రాంతి సంబరాల్లో రౌడీల పోట్లాట నేపథ్యంలో ప్రపంచాధిపత్యం కోసం ఆనాటి అగ్రరాజ్యాల కుతంత్రాలు, చిన్న దేశాల బానిస ప్రవర్తనను ప్రతీకాత్మకంగా చెప్పిన కథ వీరుడు- మహావీరుడు కథ. యజ్ఞం, చావు, ఆర్తి .. ఇవేనా? మాష్టారి ప్రతి కథా పాఠకుల్ని కలవరపరుస్తాయి. కన్నీరు పెట్టిస్తాయి. కన్నీరు పెట్టించడంతో పాటు ఆలోచింపజేస్తాయి.
మాష్టారు తొలి కథల్లో రాసిన మధ్య తరగతి శిష్టవ్యావహారికాన్ని వొదిలి దళిత పేదల్ని గురించీ వారి భాషలో రాయడం మరో మలుపు. గ్రామీణ అట్టడుగు వర్గాల జీవితాల్ని వారి భాషలో రాసి ఉత్తరాంధ్ర మాండలికానికి గౌరవం తెచ్చిపెట్టిన తొలి కథకులు మాష్టారే అనుకుంటాను. కారా కథలు ఒకసారి చదివి వొదిలేద్దామంటే కుదరదు. ''పురాతన చరిత్ర కోసం భూమిపొరలను తవ్వే ఆర్కియాలజిష్టులా పొరా పొరా విడదీసి చూపేదాకా చరిత్ర సమాచారం ఆవిష్కారం కానట్టు మాష్టారి కథల్ని పొరాపొరా జాగ్రత్తగా విప్పుకోనిదే బోధపడదు'' అన్న వేల్చేరు నారాయణరావు గారి మాటలు అక్షర సత్యం. మాష్టారి ప్రతి కథనూ లోతుగా అధ్యయనం చేయాల్సిందే. అవి నిన్నటివే కావు, నేటివి రేపటివి కూడా!

                                                            గంటౌడ గౌరినాయుడు -9441415182