జంతర్ మంతర్: అనేక ఉద్యమాలకు నిలయం

న్యూఢిల్లీ:

1990ల మధ్యలో ఢిల్లీలో జంతర్ మంతర్ కొత్త 'నియమిత' నిరసన వేదికగా రూపాంతరం చెందినప్పుడు, ఉద్యమకారులు తమను తాము ఒక మూలన నెట్టేసినట్లు భావించామని విద్యావేత్త, కార్యకర్త శశ్వతి మజుందార్ గుర్తుచేసుకున్నారు.

పార్లమెంట్ వీధికి ఆనుకుని ఉన్న 18వ శతాబ్దపు ఖగోళ పరిశీలన కేంద్రానికి (అబ్జర్వేటరీ) పక్కనే ఉన్న ఈ ప్రాంతం.. అంతకుముందు నిరసనలకు కేంద్రంగా ఉన్న 'బోట్ క్లబ్ లాన్స్'ను 1993లో నిషేధాజ్ఞల కింద మూసివేసిన తర్వాత, పార్లమెంట్‌కు అత్యంత సమీపంలో ఉన్న నిరసన కేంద్రంగా మారింది.

చరిత్రకారుడు సొహైల్ హష్మీ తెలిపిన వివరాల ప్రకారం, కృష్ణా భవన్, రాజ్‌పథ్ పక్కనే ఉన్న పెద్ద బహిరంగ మైదానమైన 'బోట్ క్లబ్ లాన్స్' స్వాతంత్ర్యానంతర తొలి 'నిరసన వేదిక'.

"ఇది పార్లమెంట్‌కు కూతవేటు దూరంలో ఉండేది. నేను పాల్గొన్న కొన్ని ప్రదర్శనలలో ఎంపీలు స్వయంగా వచ్చి నిరసనకారుల నుండి వినతిపత్రాలను స్వీకరించేవారు. దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాల పాటు నగరానికి ఇదే ప్రధాన నిరసన వేదికగా ఉంది" అని ఆయన చెప్పారు.

దశాబ్దాల కాలంలో చౌదరి చరణ్ సింగ్, రైతు నేత మహేంద్ర సింగ్ తికాయత్, జయప్రకాష్ నారాయణ్ (జేపీ) వంటి ప్రముఖుల ఆధ్వర్యంలో జరిగిన ఎన్నో ఉద్యమాలకు బోట్ క్లబ్ లాన్స్ వేదికగా నిలిచింది. ఇక 1970ల మధ్యలో జరిగిన జేపీ ఉద్యమ సమయంలో చాందినీ చౌక్ సమీపంలోని రామ్‌లీలా మైదానం కూడా ఒక ప్రధాన నిరసన కేంద్రంగా ఉండేది.

ప్రధాన ప్రాంతమైన బోట్ క్లబ్ లాన్స్ నుండి నిరసనకారులను ఖాళీ చేయించడానికి గల కారణాలను చరిత్రకారురాలు హర్లీన్ కౌర్ తన ‘స్పేషియల్ లాంగ్వేజ్ ఆఫ్ డిసెంట్ ఇన్ న్యూఢిల్లీ: పబ్లిక్ స్పేస్, ప్రొటెస్ట్స్, అండ్ ది నేషనల్ క్యాపిటల్ (c. 1947–2022)’ అనే పరిశోధనా పత్రంలో రెండుగా పేర్కొన్నారు. మొదటిది.. 1988లో ఇండియా గేట్ లాన్స్, పార్లమెంట్ స్ట్రీట్‌లో తికాయత్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన వారం రోజుల రైతు ఆందోళన వల్ల అధికార పార్టీ ర్యాలీలకు ఆ స్థలాలు అందుబాటులో లేకుండా పోవడం. రెండోది.. మరింత తక్షణ కారణం ఏమిటంటే, 1993 ఫిబ్రవరిలో అప్పటికి బలపడుతున్న భారతీయ జనతా పార్టీ (బీజేపీ) తలపెట్టిన భారీ ర్యాలీ. 'బోట్ క్లబ్' వద్దకు నిరసనకారులు చేరుకోకుండా అడ్డుకోవడానికి పోలీసులతో ఒక వలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారని ఆమె రాశారు.

ఆ తర్వాతే జంతర్ మంతర్ నిరసన వేదికగా వెలుగులోకి వచ్చింది. అయితే సోమవారం (అక్టోబర్‌ 12, 2026) నాడు ఢిల్లీ పోలీసులు దీనిని నియమిత నిరసన వేదిక జాబితా నుండి తొలగించారు. ప్రత్యామ్నాయంగా ఉత్తర ఢిల్లీలోని రామ్‌లీలా మైదానం, బురారీ మైదానం, తూర్పు ఢిల్లీలోని సీబీడీ మైదానాలను కొత్త వేదికలుగా ప్రకటించారు.

జంతర్ మంతర్ ఒక ప్రముఖ వేదికగా మారినప్పటికీ, బోట్ క్లబ్ నుండి మరింత ఏకాంత ప్రదేశానికి మారడం ఉద్యమకారులకు నిరాశ కలిగించిందని 1970ల నాటి విద్యార్థి నేత, ఢిల్లీ యూనివర్శిటీ టీచర్స్ అసోసియేషన్ తొలి మహిళా అధ్యక్షురాలైన మజుందార్ అన్నారు. ఇది పార్లమెంట్‌కు 2 కిలోమీటర్ల కన్నా తక్కువ దూరంలోనే ఉన్నప్పటికీ ఆమె ఈ అభిప్రాయం వ్యక్తం చేశారు.

"బోట్ క్లబ్ నుండి మేము నేరుగా రఫీ మార్గ్ వరకు వెళ్లేవాళ్లం. కానీ జంతర్ మంతర్ అనేది ఎవరికీ కనిపించని ఒక మూల ప్రదేశం. కేవలం నిరసనలో పాల్గొనేవారికి మాత్రమే అది తెలుస్తుంది. కానీ నిరసన అంటే ప్రజలు దాన్ని చూడాలి, నినాదాలు వినాలి, నిరసనకారులు ఏం చెబుతున్నారో తెలుసుకోవాలి. కాక్రోచ్ జనతా పార్టీ (CJP) నిరసనలు, సోషల్ మీడియా ద్వారా అక్కడి గొంతులు, దృశ్యాలు విస్తృతంగా చేరుకోవడం వల్ల ఈ స్థలానికి ఇప్పుడు ఒక కొత్త రూపు వచ్చింది. కానీ మేము మాత్రం దీన్ని ఎప్పుడూ ఒక మూలన దాచిపెట్టిన వింత ప్రదేశంగానే భావించేవాళ్లం" అని ఆమె తెలిపారు.

అయినప్పటికీ, దశాబ్దాల కాలంలో లక్షలాది మందిలాగే ఆమె కూడా జంతర్ మంతర్‌లో అనేకసార్లు ఆందోళనల్లో పాల్గొన్నారు.

సంచలనాత్మక నిరసనలకు ఈ వేదిక అనేకసార్లు సాక్ష్యంగా నిలిచింది: మణిపూర్‌లో సాయుధ దళాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టం (AFSPA)కి వ్యతిరేకంగా ఇరోమ్ షర్మిల చేసిన 16 ఏళ్ల దీక్ష; 2012 ఢిల్లీ సామూహిక అత్యాచార ఘటన తర్వాత జరిగిన నిరసనలు; ఇండియా ఎగైనెస్ట్ కరప్షన్ ఉద్యమం; నర్మదా బచావో ఆందోళన్; రెజ్లింగ్ ఫెడరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (WFI) చీఫ్, బీజేపీ ఎంపీ బ్రిజ్ భూషణ్ శరణ్ సింగ్‌కు వ్యతిరేకంగా అగ్రశ్రేణి రెజ్లర్లు చేసిన నిరసన; అలాగే అత్యంత ఇటీవల సీజేపీ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నీట్ పేపర్ లీక్ వ్యతిరేక ఆందోళన (ఇది అప్పటి విద్యాశాఖ మంత్రి ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ రాజీనామాకు దారితీసింది) అన్నీ ఇక్కడే జరిగాయి.

ఇలాంటి సంచలనాత్మక ఉద్యమాలే కాకుండా, చట్టాలలో మార్పులు తెచ్చిన కొన్ని నిరసనలకు కూడా జంతర్ మంతర్ వేదికైంది. ఇక్కడ దాదాపు ప్రతిరోజూ చిన్నపాటి నిరసనలు జరుగుతూనే ఉన్నాయి. మెరుగైన వేతనాలు కోరుతూ ఆశా (ASHA) కార్యకర్తలు, మురుగుకాల్వలలో మరణించిన తమ సహోద్యోగుల కోసం పారిశుద్ధ్య కార్మికులు (సఫాయి కర్మచారులు) చేపట్టిన నిరసనలు ఇక్కడ నిత్యకృత్యమే.

అయితే, జంతర్ మంతర్‌ను నిరసన వేదికగా ఉపయోగించడంపై ఎప్పట్నుంచో వివాదాలు కూడా ఉన్నాయి. సమీపంలో నివసించే నివాసితులు శబ్దం, ట్రాఫిక్ సమస్యలపై పిటిషన్ దాఖలు చేయడంతో 2017లో నేషనల్ గ్రీన్ ట్రైబ్యునల్ (NGT) ఇక్కడ నిరసన కార్యకలాపాలను నిలిపివేయాలని ఆదేశించింది. అయితే 2018లో ఈ ఉత్తర్వులు రద్దయ్యాయి.

ప్రస్తుతం ప్రభుత్వం ప్రకటించిన మూడు కొత్త నిరసన వేదికలలో, రామ్‌లీలా మైదానం పార్లమెంట్‌కు 6 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉండగా.. బురారీ మైదానం, సీబీడీ మైదానాలు మాత్రం అధికార కేంద్రానికి 13 కిలోమీటర్ల కన్నా ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.

"బురారీ ప్రాంతాన్ని నిరసన వేదికగా మార్చాలని ప్రభుత్వం గతంలోనూ పలుసార్లు ప్రయత్నించింది. కానీ అది అధికార కేంద్రానికి చాలా దూరంగా ఉంది. రాజధానిలో ప్రజలు నిరసన తెలిపేది తమ గొంతుకను వినిపించడానికి, అది పార్లమెంట్‌కు చేరేందుకే" అని హష్మీ అన్నారు.

(ఇండియన్‌ ఎక్స్ ప్రెస్‌ సౌజన్యంతో...)