నగరంలో పని ఉంది, కానీ నివసించడానికి చోటు లేదు. ఇల్లు ఉంది, కానీ అద్దె చెల్లించడం కష్టం. అంతేకాదు, చాలా మంది ఏ క్షణంలోనైనా ప్రాణాలు కోల్పోయేంత అభద్రతా భావంతో కూడిన ఆశ్రయంలో రోజులు గడుపుతున్నారు. ఈ వైరుధ్యం నేటి పట్టణ జీవితంలోని ఒక తీవ్రమైన సంక్షోభం. భూమి, ఇల్లు అనేవి ప్రాథమిక మానవ అవసరాలు. కానీ అదే సమయంలో అవి పెట్టుబడి, లాభాల రంగాలు కూడా. దాంతో, గృహ వసతి సమస్య కేవలం పేదలకు మాత్రమే కాదు. ఇది శ్రామిక ప్రజల జీవితాలు, మధ్యతరగతి వారి ఆర్థిక భద్రత, నగర భవిష్యత్తుకు సంబంధించిన ఒక రాజకీయ ప్రశ్న.
బెంగళూరు, ముంబై, ఢిల్లీ వంటి నగరాల్లో ఉపాధి పెరిగినప్పటికీ, సరసమైన అద్దెకు లభించే ఇళ్ల కొరత స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. కాయకష్టం మీద ఆధారపడిన అనేక వర్గాలు నగరంలో నివసించే అవకాశాన్ని కోల్పోతున్నాయి. అందువల్ల గృహ వసతిని కేవలం నిర్మాణ పరిశ్రమకు, ప్రైవేట్ ఆస్తికి సంబంధించిన విషయంగా మాత్రమే చూడకూడదు. అసలు ప్రశ్న ఏమిటంటే, నగరంలోని భూమి, వనరులను ఎవరి అవసరాల కోసం ఉపయోగిస్తారు? అభివృద్ధి వల్ల ఎవరు ప్రయోజనం పొందుతారు? పురపాలక సంఘం కేవలం రోడ్లు, విద్యుత్ దీపాలు, మురుగునీటి పారుదల, వ్యర్థాల నిర్వహణకు మాత్రమే బాధ్యత వహిస్తుందా? లేక సురక్షితమైన, సరసమైన గృహ వసతి అవకాశాలను కల్పించడంలో కూడా పాత్ర పోషిస్తుందా?
ప్రపంచ రాజకీయాలలో గృహవసతి
గృహ సంక్షోభం అంతర్జాతీయ రాజకీయాలలో కూడా ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. 2025 న్యూయార్క్ మేయర్ ఎన్నికలలో, అద్దెలను నియంత్రించడం, సరసమైన గృహాలను నిర్మించడం, జీవన వ్యయాన్ని తగ్గించడం వంటి జోహ్రాన్ మమ్దానీ ప్రచార వాగ్దానాలు ప్రత్యేకంగా ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి. ఆయన ప్రచారం ఒక ప్రాథమిక ప్రశ్నను లేవనెత్తింది- నగరంలోని శ్రామిక ప్రజలు ఇకపై ఆ నగరంలో నివసించలేని స్థితిలో ఉంటే, మరి ఆ నగర అభివృద్ధి ఎవరి కోసం? అభివృద్ధికి ప్రధాన లక్ష్యం ఆస్తి మార్కెట్‌లో పెట్టుబడి, లాభాలను పెంచుకోవడమా? లేక సామాన్య ప్రజల నివాస భద్రత కూడా అంతే ముఖ్యమైనదా?
లండన్, బెర్లిన్‌తో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రధాన నగరాల్లో, పెరుగుతున్న అద్దెలు, భూమి ధరలు తక్కువ-మధ్య ఆదాయ వర్గాల ప్రజలను నగర కేంద్రం నుండి దూరం చేస్తున్నాయి. సాపేక్షంగా చవకైన నివాస ప్రాంతాలలో కొత్త పెట్టుబడులతో వాణిజ్య కేంద్రాలు, విలాసవంతమైన గృహాలు నిర్మించినప్పుడు, భూమి-ఇళ్ల ధరలు పెరుగుతాయి. అయితే పాత నివాసితులు అక్కడ ఉండటం కష్టమవుతుంది. ఈ ప్రక్రియ ఎప్పుడూ ఖాళీ చేయమనే నోటీసులతో ప్రారంభం కాదు. అద్దెల పెంపు, ఒప్పందాలను పునరుద్ధరించకపోవడం, చిన్న దుకాణాల అద్దెల పెరుగుదల కూడా ప్రజలను స్థానభ్రంశం చేస్తాయి. ఫలితంగా, కష్ట జీవులు తమ పని ప్రాంతాలు, కార్యాలయాల నుండి దూరంగా వెళ్లవలసి వస్తుంది. దీనివల్ల ప్రయాణ ఖర్చులు, రవాణా సమయం పెరుగుతాయి.
కొత్త నిర్మాణాలు ఖచ్చితంగా అవసరం. కానీ ఆ నిర్మాణం అందుబాటు ధరల్లో లభించే గృహాలను తగ్గిస్తే, అభివృద్ధి ప్రయోజనాలు ప్రధానంగా భూస్వాములు, పెట్టుబడిదారుల చేతుల్లోనే కేంద్రీకృతమైతే, అది సామాజిక అసమానతను పెంచుతుంది. అందువల్ల, చాలా కాలంగా అక్కడ నివసిస్తున్న వారి హక్కులను పరిరక్షించే అంశాన్ని కూడా పట్టణాభివృద్ధిలో చేర్చాలి.
భారతీయ నగరాలు: అభివృద్ధి ఎవరి కోసం?
బెంగళూరులో సమాచార సాంకేతికత, సేవా పరిశ్రమల విస్తరణ ఉపాధిని పెంచింది. కానీ నిర్మాణ కార్మికులు, గృహ కార్మికులు, సెక్యూరిటీ గార్డులు, తక్కువ వేతన కార్మికులకు అందుబాటు ధరల్లో ఇళ్లు దొరకడం సమస్యగా ఉంది. ముంబైలో మురికివాడల పునరావాస ప్రాజెక్టులలో ప్రైవేట్ నిర్మాణ సంస్థలు పాలుపంచుకున్నప్పటికీ, ప్రాజెక్టు విజయాన్ని కేవలం నిర్మించిన ఇళ్ల సంఖ్యతో మాత్రమే అంచనా వేయలేం. కొత్త ఇళ్ల నాణ్యత, పని ప్రదేశానికి వాటి దూరం, జీవనోపాధిపై వాటి ప్రభావాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. నగర శివార్లలో పునరావాసం కల్పించడం వల్ల ప్రయాణ ఖర్చులు, సమయం పెరుగుతాయని ఢిల్లీ అనుభవం కూడా చెప్తుంది. అందువల్ల, సాధ్యమైన చోట, పాత నివాస ప్రాంతాలలో నీరు, మురుగునీటి పారుదల, మరుగుదొడ్లు, ఇతర సేవలను మెరుగుపరచడం అవసరం.
భారతదేశంలో, జాతీయ మురికివాడల అభివృద్ధి కార్యక్రమం, వాల్మీకి అంబేద్కర్ ఆవాస్ యోజన, జెఎన్‌ఎన్‌యుఆర్‌ఎం వంటివి ప్రభుత్వ విధానాలలో పట్టణ పేదల గృహ వసతి, ప్రాథమిక సేవల సమస్యకు ప్రాధాన్యతనిచ్చాయి. ఆ తర్వాత, పట్టణ ప్రాంతాలలో రాజీవ్ ఆవాస్ యోజన, ప్రధాన్ మంత్రి ఆవాస్ యోజన కూడా గృహ వసతి అవకాశాలను పెంచడానికి చొరవ తీసుకున్నాయి. కానీ చాలా సందర్భాలలో, ఇళ్ల నిర్మాణమే ప్రధాన లక్ష్యంగా మారింది. సేవల కొరత, ప్రాజెక్టులలో జాప్యం, పని ప్రదేశానికి దూరంగా పునరావాసం కల్పించడం వంటివి వాస్తవ ప్రయోజనాలను పరిమితం చేశాయి. అందువల్ల గృహ నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల విజయాన్ని ఇళ్ల సంఖ్య ఆధారంగా కాకుండా... ఇళ్లు కట్టిన ప్రదేశం, సేవల నాణ్యత, రుణ భారం, జీవనోపాధులతో అనుసంధానం ఆధారంగా అంచనా వేయాలని ఈ అనుభవం రుజువు చేస్తుంది.
కేరళ ‘లైఫ్ మిషన్’ నుండి కూడా పాఠాలు నేర్చుకోవచ్చు. నిరాశ్రయులైన, భూమి లేని కుటుంబాలకు గృహ వసతి కల్పించడం, ఇళ్ల నిర్మాణం, వివిధ ప్రాజెక్టుల సమన్వయం కోసం ప్రభుత్వ సహాయం ఈ కార్యక్రమం ముఖ్యమైన అంశాలు. ప్రభుత్వ భూమి, ఉపయోగించని భవనాలు, అనువైన పాడుబడిన పారిశ్రామిక ప్రాంతాలను సర్వే చేసి, సరసమైన అద్దె ఇళ్లు, సహకార గృహాల కోసం భూమిని గుర్తించవచ్చు. అయితే, పర్యావరణం, మురుగునీటి పారుదల, కమ్యూనికేషన్ల అనుకూలతను తనిఖీ చేయడం ముఖ్యం.
ప్రత్యామ్నాయ గృహ నిర్మాణం
గృహ నిర్మాణ ప్రణాళికలో నివాసితులను నేరుగా భాగస్వాములను చేయడం సాధ్యమేనని థాయ్‌లాండ్ బాన్ మాంకాంగ్ కార్యక్రమం నిరూపించింది. కొన్ని సందర్భాల్లో, సహకార సంఘాలు, సామూహిక పొదుపు, ప్రభుత్వ సహాయం ద్వారా పాత నివాస ప్రాంతాలలో సేవలు మెరుగుపరుస్తుండగా, మరికొన్నింటిలో కొత్త గృహాలు నిర్మించబడుతున్నాయి. సహకార సంఘాలను ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా, తక్కువ ఆదాయం గల నివాస ప్రాంతాల నివాసితులకు ఇళ్ల మరమ్మతులు, సేవల మెరుగుదల, కొత్త ఇళ్ల నిర్మాణం కోసం తక్కువ వడ్డీకి రుణాలు ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
కుటుంబ ఆదాయానికి అనుగుణంగా రుణ వాయిదాలను దశలవారీగా పెంచే విధానాన్ని కూడా ప్రయోగాత్మకంగా ప్రవేశపెట్టవచ్చు. అయితే, వడ్డీ రేటు, రుణ మొత్తం ఖర్చు, ఆదాయం పెరగనప్పుడు వాయిదాలను పునఃప్రణాళిక చేయడానికి సంబంధించిన నియమాలు స్పష్టంగా ఉండాలి. అదే సమయంలో, ఇంటి కొనుగోలు రుణం కాకుండా, సరసమైన అద్దె గృహాల కోసం ప్రత్యేక నిధులు అవసరం. చాలా మంది వలస కార్మికులు, గృహ కార్మికులు, తాత్కాలిక కార్మికులు ఇల్లు కొనుగోలు చేయలేరు. వారికి పారదర్శకమైన అద్దె ఒప్పందాలు ఉండటం, అన్యాయమైన తొలగింపులను నివారించడం, సురక్షితమైన అద్దె గృహాలను నిర్ధారించడం చాలా ముఖ్యం.
గిగ్ వర్కర్లు, యాప్ ఆధారిత ఆహార విక్రేతలు, కారు, బైక్ డ్రైవర్లు , ఇతర గిగ్ వర్కర్ల సంఖ్య పెరుగుతోంది. వారికి స్థిరమైన పని ప్రదేశం, క్రమమైన ఆదాయం ఉండదు. ఫలితంగా, పని ప్రదేశానికి దగ్గరగా అద్దె చెల్లించడం కష్టమవుతుంది. కానీ అది దూరంగా ఉంటే రాకపోకలకు సమయం, డబ్బు ఖర్చవుతుంది. వారి కోసం, ఉపాధి కేంద్రాలు, మార్కెట్లు, ఆసుపత్రులు, రవాణా కేంద్రాలకు సమీపంలో అందుబాటు ధరలలో చిన్న ఇళ్లు, భాగస్వామ్య గృహాలను నిర్మించవచ్చు. నెలవారీ అద్దెతో పాటు, వారపు లేదా స్వల్పకాలిక గృహ వసతి ఏర్పాట్లు కూడా ఉండాలి.
గృహాలలో మరుగుదొడ్లు, సురక్షితమైన తాగునీరు, వంట సౌకర్యాలు, తగినంత గాలి వెలుతురు, అగ్నిమాపక భద్రత తప్పనిసరిగా ఉండేలా చూడాలి. బైక్ పార్కింగ్‌, ఎలక్ట్రిక్ వాహన చార్జింగ్, మొబైల్ చార్జింగ్, విశ్రాంతి ప్రదేశాలు కూడా అవసరం. మహిళా గిగ్ వర్కర్ల భద్రత కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు అవసరం. ప్రభుత్వ సబ్సిడీలు, మున్సిపల్ భూమి, కార్మికుల సంక్షేమ నిధులు, సహకార సంఘాల పొదుపులను కలిపి పైలట్ ప్రాజెక్టులను నిర్వహించవచ్చు.
ఇంటి హక్కు: మున్సిపల్ రాజకీయ కార్యక్రమం
ప్రతి మున్సిపల్ ప్రాంతంలో గృహ సర్వేతో ఒక సమర్థవంతమైన కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాలి. ఎన్ని కుటుంబాలు సురక్షితం కాని ఇళ్లలో నివసిస్తున్నాయి, ఎన్ని కుటుంబాలు తమ ఆదాయానికి మించి అద్దె చెల్లిస్తున్నాయి, ఎక్కడ తొలగింపు ప్రమాదం ఉంది అనే సమాచారాన్ని ప్రచురించాలి. ప్రభుత్వ భూములు, ఉపయోగించని భవనాల జాబితాను తయారు చేసి, సరసమైన గృహాలు, సహకార గృహాలు, పునరావాసం కోసం ప్రణాళికలు రూపొందించాలి. సాధ్యమైన చోట, ఇప్పటికే ఉన్న నివాస ప్రాంతాలలో సేవలను మెరుగుపరచాలి.
పురపాలక ఎన్నికలలో, రాజకీయ పార్టీలను కొన్ని స్పష్టమైన ప్రశ్నలు అడగాలి-ప్రభుత్వ భూముల జాబితాను ప్రచురిస్తారా? సరసమైన గృహాల కోసం ప్రత్యేక బడ్జెట్ కేటాయిస్తారా? గృహ నివాస సమస్యలను ఎదుర్కొంటున్న కుటుంబాలకు న్యాయ సహాయం, పునరావాసం అందుతాయా? గిగ్ వర్కర్ల కోసం పని ప్రదేశానికి సమీపంలో గృహాలు, విశ్రాంతి కేంద్రాలు నిర్మిస్తారా? గృహ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులకు నిధులు, వాటి అమలు వివరాలను క్రమం తప్పకుండా ప్రచురిస్తారా? కార్మిక సంఘాలు, మహిళా సంఘాలు, గిగ్ వర్కర్ల సంఘాలు, పౌర సమూహాలతో కలిసి ఇంటి డిమాండ్ లేఖను తయారు చేయవచ్చు.
ఇంటి హక్కు అనేది కేవలం ఇల్లు కట్టుకోవడానికి సంబంధించిన విషయం మాత్రమే కాదు. భూ వినియోగం, అందుబాటు ధరలో అద్దె, దీర్ఘకాలిక రుణాలు, ప్రభుత్వ సహాయం, సహకార సంఘాలు, నివాస ప్రాంతం నుండే సేవల అభివృద్ధి, తొలగింపు నుండి చట్టపరమైన రక్షణ-వీటన్నింటినీ కలిపి పరిగణించాలి. రాష్ట్రాలు సొంత గృహ నిర్మాణ విధానాన్ని రూపొందించుకోవాలి.
పని చేసుకునే హక్కు ఉన్న నగరంలో, సురక్షితంగా జీవించే అవకాశం కూడా ఉండాలి. అందువల్ల, గృహ నిర్మాణం అనేది కేవలం ఒక ఇంటికి సంబంధించిన ప్రశ్న కాదు; అది ఒక న్యాయమైన, ప్రజాస్వామ్యయుతమైన, నివాసయోగ్యమైన నగరాన్ని నిర్మించే ప్రశ్న. చివరిగా, ఒక ప్రశ్న-ఈ నగరం ఎవరిది? నగరంలోని భూమి, ఇళ్లు, వనరులు ఎవరి ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించబడుతున్నాయి? దీన్నిబట్టే ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం నిర్ణయించబడుతుంది.
వ్యాసకర్త - శంతను ఝా
‘బిధాన్ చంద్ర కృషి విశ్వవిద్యాలయం’లో సీనియర్ ప్రొఫెసర్, విద్యావేత్త )
కామెంట్‌లు (0)