సత్యభామ కేవలం పౌరాణిక పాత్రలో ధీర వనిత మాత్రమే కాదు; ఆమె మహిళా శక్తికి, ఆత్మాభిమానానికి, సామాజిక చైతన్యానికి ప్రతీక. నేటి కాలంలో అన్ని రంగాల్లో రాణిస్తున్న స్త్రీలను మనం "ఆధునిక సత్యభామలు"గా అభివర్ణించవచ్చు. దేశ రక్షణ కోసం సరిహద్దుల్లో తుపాకీ పట్టి శత్రువులతో పోరాడుతున్న మహిళా సైనికులు. అంతరిక్ష ప్రయోగాల్లో వెలుగొందుతున్న ఆకాశదీపాలు. దేశంలో జరుగుతున్న అన్యాయాలపై ప్రశ్నిస్తూ ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ నుంచి వీధుల్లోకి దిగిన యువతుల ఆందోళనలు దేదీప్యమానం. సమాజంలో మహిళలపై జరుగుతున్న అకృత్యాలకు, అన్యాయాలకు వ్యతిరేకంగా గొంతెత్తి పోరాడే సామాజిక కార్యకర్తలు. చీకటిని చీల్చే దీపపు వెలుగుల్లాగే, అన్యాయాన్ని ఎదిరించే ప్రతి మహిళా ఒక అసమాన యోధురాలే. మనం జరుపుకునే వేడుకల అర్థాన్ని, పర్యావరణ బాధ్యతను, భద్రతా ప్రాముఖ్యతను ఒకసారి సమీక్షించుకోవాల్సిన సమయం ఇది. దేశవ్యాప్తంగా విభిన్న సంప్రదాయాల మధ్య ఏకత్వాన్ని చూపుతూనే.. మరోవైపు హానికరమైన పద్ధతులను త్యజించాలని ఈ పండుగ పిలుపునిస్తోంది.
ఈ దీపావళి, దీపాల పండుగ మాత్రమే కాదు ఇది ప్రశ్నల పండుగ. ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ నుంచి వీధుల్లోకి దిగిన యువతులు "మాకు న్యాయం కావాలి" అని నినాదాలు చేస్తుంటే, అయోధ్యలో లక్షల దీపాలు వెలుగుతున్నాయి. కోల్‌కతాలో కాళీ పూజ జరుగుతుంటే, గోవాలో నరకాసురుడి బొమ్మలు మండుతున్నాయి. ఒకే దేశం, ఒకే పండుగ.. కానీ ఒక్కో చోట ఒక్కో రూపం. ఈ సంవత్సరం దీపావళి మనకు రెండు విషయాలు గుర్తు చేస్తోంది.. ఒకటి, వేడుకల వైవిధ్యం మన బలం. రెండు, ఆ వేడుకలను జరుపుకునే హక్కు కోసం ఇంకా పోరాడాల్సి ఉంది. పర్యావరణ హిత దీపావళి అనేది ఎంపిక కాదు, బాధ్యత. ఈ దీపావళి మనం దీపం వెలిగించేటప్పుడు, జంతర్ మంతర్‌లో నిలబడిన ఆ యువతిని గుర్తు చేసుకుందాం. ఆమె వెలిగించే దీపం, మన ఇళ్లలోని దీపం కంటే ఎక్కువ వెలుగునిస్తోంది.
ఒక్కో చోట ఒక్కో రూపం
దీపావళి భారతదేశం అంతటా ఒకే విధంగా జరుపుకోరు. ప్రతి ప్రాంతానికి దాని స్వంత ప్రత్యేకత ఉంది. ఈ వైవిధ్యమే భారతదేశ సంస్కృతికి అందం. తెలుగు రాష్ట్రాలైన ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణలో ఇళ్ల ముందు ముగ్గులు పెట్టి, పిల్లలు బాణాసంచా కాలుస్తారు. మిఠాయిలు తింటారు.
అయోధ్యలో సరయూ నది ఒడ్డున లక్షలాది దీపాలను వెలిగించి 'దీపోత్సవం'ను ఘనంగా జరుపుకుంటారు. ఢిల్లీ, పంజాబ్, హర్యానా ప్రాంతాల్లో ఇళ్లను శుభ్రం చేసి, రంగోలీలు వేసి, కొత్త బట్టలు ధరిస్తారు.
పశ్చిమ బెంగాల్ లో కాళీ దేవిని ఆరాధిస్తారు. కోల్‌కతాలో కాళీ పూజ సందర్భంగా రాత్రంతా బాణాసంచా కాలుస్తూ, పండుగను ఘనంగా జరుపుకుంటారు. ఇది శక్తి ఆరాధనకు ప్రతీక.
మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ లో దీపావళి నాలుగు రోజుల పండుగ. వ్యాపారులు తమ లెక్కల పుస్తకాలను పూజిస్తారు. గుజరాత్‌లో ఇది కొత్త సంవత్సరంగా భావిస్తారు. మహారాష్ట్రలో 'నరక చతుర్దశి' రోజున తెల్లవారుజామున నూనెతో స్నానం చేసి, మరణించిన పూర్వీకులను స్మరించుకుంటారు.
తమిళనాడులో దీపావళిని 'నరక చతుర్దశి'గా జరుపుకుంటారు. తెల్లవారుజామునే నూనెతో స్నానం చేసి, కొత్త బట్టలు ధరించి, మిఠాయిలు పంచుకుంటారు. వీరికి దీపావళి అంటే కుటుంబ సమావేశం. పిండి వంటలు వండుకుని, బాణాసంచా కాలుస్తారు.
గోవాలో దీపావళి మరోలా ఉంటుంది. నరకాసురుడి పెద్ద బొమ్మలను తయారు చేసి, సూర్యోదయానికి ముందే వాటిని తగలబెట్టి, ఆ తర్వాత పండుగను ప్రారంభిస్తారు. ఇది చెడుపై మంచి విజయానికి సంకేతం.
ఒడిశాలో పితృదేవతలను గుర్తుచేసుకుంటూ ఎత్తైన జనపనార కర్రలను (కౌన్రియా కతి) వెలిగిస్తారు. ఇది ఒడిశా ప్రత్యేక సంప్రదాయం.
ప్రశ్నించే యువ దీపాలు
ఈ ఆందోళన 2026 అక్టోబర్ 2న ప్రారంభమైంది. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ రాజీనామా డిమాండ్‌తో మొదలైంది. కానీ కొద్ది రోజుల్లోనే ఇది మహిళా భద్రతా ఉద్యమంగా రూపాంతరం చెందింది. అక్టోబర్ 3న ముగ్గురు మహిళా పాత్రికేయులు ఢిల్లీ పోలీసు అధికారులపై లైంగిక వేధింపుల ఆరోపణలు చేయడం.. ఆ తర్వాత సెప్టెంబర్‌లో ఢిల్లీ పార్క్‌లో ఒక మైనర్ బాలికపై సామూహిక అత్యాచారం జరగడం ఈ ఉద్యమానికి మరింత ఆజ్యం పోసింది.
జంతర్ మంతర్ నుంచి అశోకా రోడ్డు వరకు సాగిన మార్చ్‌లో యువతులే ముందుండి నడిపించారు. ఉత్తరాఖండ్ నుంచి వచ్చిన ఆయుషి (20) ప్రశ్నిస్తూ.."2026లో కూడా మేము ప్రాథమిక హక్కుల కోసం పోరాడాల్సి వస్తోంది. నేరం జరిగినప్పుడు బాధపడేది మహిళలే, కానీ నింద మాత్రం మాపైనే వేస్తారు". ఢిల్లీ యూనివర్సిటీ లా విద్యార్థిని అదిరా (26) మాట్లాడుతూ.. "నేను సురక్షితంగా ఉండాలనుకుంటున్నాను" . ఆమె సొంత రాష్ట్రం కేరళ నుంచి ఢిల్లీకి చదువుకోవడానికి వచ్చింది. హాస్టల్‌లో స్లీవ్‌లెస్ టాప్‌లు వేసుకోవడానికీ అనుమతి లేదని, ఇప్పుడు తల్లిదండ్రులు కోర్సు ఆపేయమని చెబుతున్నారని ఆమె చెప్పింది.
ఈ ఆందోళనలో యువతుల పాత్ర కేవలం నిరసనకారులుగానే కాదు. ఐషీఘోష్‌, నేహా బోరా వంటి విద్యార్థి నాయకురాళ్లు పోలీసు బస్సుల్లో లాక్కెళ్లి డిటెన్‌ చేయబడినా తిరిగి వీధుల్లోకి దిగారు. "మేము న్యాయం జరిగే వరకూ పోరాడతాం" అని వారు నినదిస్తున్నారు . ఒక యువతి పోలీసు బస్సు ఇగ్నిషన్ కీని లాక్కుని పారిపోయిన సంఘటన కూడా జరిగింది. వీరి పోరాట పటిమ సత్యభామ స్ఫూర్తిని గుర్తుకు తెస్తోంది. పౌరాణిక గాథల్లో సత్యభామ ప్రశ్నలు వేసింది. హక్కుల కోసం నిలబడింది. నేటి యువతులు కూడా అదే స్థాయిలో స్పష్టమైన ప్రశ్నలు వేస్తూ.. తమ హక్కుల కోసం నిర్భయంగా ముందుకు సాగుతున్నారు. ఢిల్లీ పోలీసులు ఇప్పటివరకూ ఎనిమిది వేల మందికి పైగా నిరసనకారులను డిటెన్‌ చేశారు. కానీ ఉద్యమం ఆగలేదు.
యుద్ధ రంగంలో సైనికులుగా..
యుద్ధ సైన్యంలో మహిళల పాత్ర "సహాయక పాత్ర" నుండి "ముఖ్యమైన యుద్ధ సామర్థ్యం" వరకు మారింది. భారతదేశం అధికారిక గణాంకాల ప్రకారం, సాయుధ దళాలలో మహిళా అధికారుల సంఖ్య సుమారు 11,000కి చేరుకుంది. మహిళా పోరాట పైలట్లు, ఫ్లాగ్షిప్ యూనిట్ల కమాండర్లు, సీనియర్ నాయకత్వ పదవులను నిర్వహిస్తున్నారు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా, డ్రోన్ యుద్ధం, సాంకేతిక యుద్ధ విధానాల విస్తరణతో, శారీరక బలం ఇకపై ఏకైక ప్రమాణం కాదు. నేడు జరుగుతున్న యుద్ధాల్లో మహిళా సైనికులు డ్రోన్ పైలట్లు, ఎలక్ట్రానిక్ యుద్ధ నిపుణులుగా ముందు వరుసలో ప్రవేశించారు.
భారత సాయుధ దళాలలో మహిళల భాగస్వామ్యం గణనీయంగా విస్తరించింది. ఇది కేవలం సంఖ్యల పెరుగుదల మాత్రమే కాదు, ముఖ్యమైన పదవులలో పురోగతి కూడా. స్క్వాడ్రన్ లీడర్ భావన కాంత్ భారత వైమానిక దళ మహిళా అధికారిగా "ఫైటర్ కంబాట్ లీడర్" (సాధారణంగా "టాప్ గన్" అని పిలుస్తారు) అర్హతను పొందిన మొదటి వ్యక్తి. ఈ కోర్సులో ప్రస్తుతం వైమానిక దళంలోని మొత్తం పైలట్లలో ఒక్క శాతం మంది మాత్రమే ప్రవేశించగలరు. ఇది పోరాట వైమానిక రంగంలో మహిళలకు మైలురాయి సాధన. ఆమె 2019లో పోరాట మిషన్ అర్హత పొందిన మొదటి భారతీయ మహిళా పోరాట పైలట్ కూడా, మిగ్‌-21, ఎస్‌యు-30ఎంకెఐ విమానాలను నడిపారు.
లెఫ్టినెంట్ జనరల్ సాధనా సక్సేనా నాయర్ భారత సైన్యం వైద్య సేవల డైరెక్టర్ జనరల్‌గా నియమితులయ్యారు. ఈ ఉన్నత పదవిని నిర్వహించిన మొదటి మహిళ. కల్నల్ పోనుంగ్ డోమింగ్. ప్రపంచంలోనే అత్యధిక ఎత్తులో (15,000 అడుగులకు పైగా) ఉన్న సరిహద్దు కార్యదళ్ కమాండర్ అయ్యారు. అదనంగా, కెప్టెన్ శివానీ సెహ్రావత్ సైన్యం చీఫ్ సహాయకురాలిగా నియమితులైన మొదటి మహిళా అధికారి అయ్యారు.
జాతీయ రక్షణ అకాడమీ 2022 నుండి మహిళా క్యాడెట్లను చేర్చుకోవడం ప్రారంభించింది. 2025 చివరి నాటికి 158 మంది మహిళా క్యాడెట్లు ప్రవేశం పొందారు. సైన్యం వార్షిక మహిళా క్యాడెట్ నియామకాన్ని 2024లో 80 నుండి 144కి పెంచింది (80% పెరుగుదల). నావికాదళం జలాంతర్గాములు మినహా అన్ని శాఖలను మహిళలకు అవకాశం కల్పించింది. వైమానిక దళం 2022లో మహిళా పోరాట పైలట్ నియామకాన్ని "ప్రయోగాత్మక" నుండి "శాశ్వత" వ్యవస్థగా మార్చింది.
ప్రపంచ ఆధునిక యుద్ధంలో మహిళల పాత్ర మార్పుకు స్పష్టమైన ఉదాహరణ. రష్యా-ఉక్రెయిన్‌ యుద్ధంలో సాయుధ దళాలలో 70,000కి పైగా మహిళలు ఉన్నారు. వీరిలో 5,500కి పైగా మంది నేరుగా ముందు వరుసలో మోహరించారు. డ్రోన్ యుద్ధం లింగ అడ్డంకులను బద్దలు కొట్టింది. మహిళా సైనికులు ఎఫ్‌పివి డ్రోన్ పైలట్లు, బాంబు డ్రోన్ ఆపరేటర్లుగా మారారు. 26 ఏళ్ల మోంకా (కోడ్ నేమ్) విదేశాల్లో రెస్టారెంట్ మేనేజర్‌గా పనిచేసి, యుద్ధం తర్వాత తిరిగి వచ్చి మూడవ దాడి బ్రిగేడ్ యొక్క మానవరహిత వ్యవస్థల బెటాలియన్‌లో చేరారు. "సాంకేతికత మనం శారీరకంగా ఆయుధాలు మోయాల్సిన అవసరం లేదు. ముందు వరుసకు పరుగెత్తాల్సిన అవసరం అంతకన్నా లేదు.. ఇది చాలా అద్భుతం" అని ఆమె చెప్పారు.
‘‘ఇప్పటికీ ప్రతిఘటన ఉంది, కానీ ధోరణి మారుతోంది!’’ అని 25 ఏళ్ల యాహా (కోడ్ నేమ్) అన్నారు. సైన్యంలో 2023లో చేరినప్పుడు మొదట క్లర్క్‌గా కేటాయించబడ్డారు. ఆమె స్వయంగా డ్రోన్ కోర్సులో చేరాలని అభ్యర్థించినప్పుడు, కమాండర్ ఆమెను "వంటవాడి స్థానంలోకి వెళ్ళమని" సూచించారు. ఆమె వంటగదిలో ఖాళీ సమయంలో డ్రోన్ మాన్యువల్ చదివి, స్వయంగా కంట్రోలర్ కొని మోడల్‌లో ప్రాక్టీస్ చేసి, చివరికి బాంబు డ్రోన్ పైలట్ అయ్యారు.
పాశ్చాత్య దేశాలలో, మహిళా సైనికుల నిష్పత్తి విభిన్నంగా ఉంది. నాటో దేశాలలో మహిళలు సగటున 12%–13% మాత్రమే ఉన్నారు. అయితే ఉత్తర కొరియా (సుమారు 40%), ఇజ్రాయెల్ (సుమారు 38%) తమ నిర్బంధ సేవా వ్యవస్థ కారణంగా చాలా ఎక్కువ నిష్పత్తిని కలిగి ఉన్నాయి.
ఆధునిక యుద్ధానికి ఎక్కువ మంది "మెదడు" అవసరం, "కండరాలు" తక్కువ అవసరం. డ్రోన్ రిమోట్ కంట్రోల్, ఎలక్ట్రానిక్ యుద్ధం, నిఘా డేటా విశ్లేషణ వంటి రంగాలలో, లింగ, పోరాట సామర్థ్యం మధ్య సంబంధం క్షీణిస్తోంది. ఇది మహిళలకు ముందు వరుసలోకి ప్రవేశించడానికి వాస్తవిక మార్గాన్ని అందిస్తోంది.
అంతరిక్షంలో స్త్రీ శక్తి
కక్ష్యలోకి ప్రవేశించిన మొదటి మహిళ నుండి భారతదేశం చంద్రుడిని చేరుకోవడం వరకు ఆకాశదీపాలుగా వెలుగొందుతున్నారు. అంతరిక్ష రంగంలో మహిళలు "మొదటి", "ఏకైక" నుండి "ప్రధాన శక్తి"గా మారుతున్నారు. భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ (ఇస్రో) చంద్రయాన్-3 మిషన్‌లో 54 మందికి పైగా మహిళా ఇంజనీర్లు/విజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు నేరుగా పాల్గొన్నారు. వీరిలో చాలా మంది ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్లు, ప్రాజెక్ట్ మేనేజర్లు. ప్రపంచవ్యాప్తంగా చూస్తే.. 1963లో వాలెంటీనా తెరెష్కోవా మొదటి మహిళా అంతరిక్ష యాత్రికురాలిగా చరిత్ర సృష్టించినప్పటి నుండి నేటి వరకు మహిళలు కమాండర్, స్పేస్‌వాక్ నిర్వాహకులు, దీర్ఘకాలిక మిషన్ కోర్ సిబ్బందిగా మారారు.
ఇస్రో మహిళా శాస్త్రవేత్తల భాగస్వామ్యం "సహాయక పాత్ర" నుండి "ముఖ్యమైన నిర్ణయం తీసుకునే స్థానం" వరకు మారింది. ముఖ్యంగా మంగళ్ మిషన్, చంద్రయాన్ సిరీస్ మిషన్లలో ఇది ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది. చంద్రయాన్-3లో మహిళా శక్తి చెప్పుకోదగ్గది. 2023 ఆగస్టులో చంద్రయాన్-3 విజయవంతంగా చంద్రుని దక్షిణ ధ్రువంపై దిగినప్పుడు, మిషన్‌లో సుమారు 54 మంది మహిళా ఇంజనీర్లు/శాస్త్రవేత్తలు నేరుగా పాల్గొన్నారు. వారు వివిధ వ్యవస్థల సమన్వయకర్తలు, ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్లు, మేనేజర్లు. డాక్టర్ రితు కరిధాల్ శ్రీవాస్తవ చంద్రయాన్-3 మిషన్ డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు. ఆమె గతంలో మంగళ్ మిషన్ డిప్యూటీ డైరెక్టర్ ఆఫ్ ఆపరేషన్స్‌గా కూడా పనిచేశారు. ఆమెను "భారతదేశం యొక్క రాకెట్ ఉమెన్" అని పిలుస్తారు.
మంగళ్ మిషన్‌లో మార్గదర్శకులు నందిని హరినాథ్. మంగళ్ మిషన్‌లో నావిగేషన్, మిషన్ ప్లానింగ్‌కు ఆమె బాధ్యత వహించారు. భారతదేశం మొదటి ప్రయత్నంలోనే చేరుకోవడానికి కీలక సహకారం అందించారు. మౌమిత దత్తా మంగళ్ మిషన్ ప్రాజెక్ట్ మేనేజర్‌గా పనిచేశారు. మినల్ రోహిత్ మంగళ్ మిషన్ సిస్టమ్స్ ఇంజనీర్‌గా, ఆర్బిటర్ సెన్సార్ల ఇంటిగ్రేషన్, పరీక్షలకు బాధ్యత వహించారు. మిషన్ సిద్ధత కోసం రెండేళ్లు సెలవు తీసుకోలేదు.
నాయకత్వ స్థానాలలో ముత్తయ్య వనిత ఇస్రో మొదటి మహిళా ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్. చంద్రయాన్-2 మిషన్‌కు ఆమె నాయకత్వం వహించారు. టి.కె. అనురాధ జిఎస్‌ఎల్‌వి ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు. వి.ఆర్. లలితాంబిక భారతదేశం మొదటి ప్రయోగ వాహనం ఎస్‌ఎల్‌వి-3 నియంత్రణ వ్యవస్థ అభివృద్ధిలో కీలకపాత్ర పోషించారు.
అంతరిక్ష రంగంలో మహిళల భాగస్వామ్యం ఇప్పటికీ అనేక దేశాలలో తక్కువ నిష్పత్తిలో ఉన్నప్పటికీ ధోరణి స్పష్టంగా ఉంది. మిషన్ సంక్లిష్టత పెరుగుతున్న కొద్దీ వ్యవస్థల ఇంజనీరింగ్, మిషన్ ప్లానింగ్, సాఫ్ట్‌వేర్, డేటా ప్రాసెసింగ్ వంటి రంగాలలో మహిళల అనివార్యత పెరుగుతోంది. ఇస్రో మహిళా శాస్త్రవేత్తల నేపథ్యం కూడా వైవిధ్యభరితంగా ఉంది. వారిలో హిందీ మాధ్యమ పాఠశాల నుండి వచ్చిన బుందేల్‌ఖండ్ ప్రాంతీయ అమ్మాయి (శిల్పి సోని చంద్రయాన్-1, చంద్రయాన్-3 మిషన్లలో పాల్గొన్నారు) కూడా ఉన్నారు. ఇది అంతరిక్ష రంగ ప్రవేశ ద్వారం సాంప్రదాయక సరిహద్దులను బద్దలు కొట్టడాన్ని చూపిస్తుంది.
హింసకు వ్యతిరేక పోరాటంలో స్త్రీలు..
ఢిల్లీలో 2026 సెప్టెంబర్ నుండి వరుసగా జరిగిన సామూహిక అత్యాచారం, హత్య కేసులు మహిళా విద్యార్థుల ఆగ్రహాన్ని రగిల్చాయి. ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం, జెఎన్‌యు మొదలైన క్యాంపస్‌ల నుండి వేలాది మంది మహిళలు వీధుల్లోకి దిగి, "మాకు న్యాయం కావాలి" అని నినాదాలు చేశారు. వారు నేరస్థులకు శిక్ష విధించాలని డిమాండ్ చేయడమే కాకుండా, "మహిళలను ఇళ్లలో బంధించడం కాదు, అత్యాచార నేరస్తులను బంధించండి" అన్నారు. భద్రత పేరుతో మహిళల స్వేచ్ఛను పరిమితం చేయడాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు.
ఈ కాలంలోనే ఢిల్లీ శివారు ప్రాంతంలో 17 ఏళ్ల బాలికను నలుగురు పరిచయస్తులు సామూహిక అత్యాచారం చేసి, కత్తితో పొడిచి చంపి, శవాన్ని ఖాళీ స్థలంలో పారవేశారు. కొన్ని రోజుల తర్వాత శవాన్ని కనుగొన్నప్పుడు కుళ్ళిపోయి, కుక్కలు కొరికి తిన్న స్థితిలో ఉంది. ఇదే నెలలో, ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయానికి సమీపంలోని పార్క్‌లో పోలీసులమని చెప్పుకున్న ముగ్గురు వ్యక్తులు మరో 17 ఏళ్ల బాలికపై సామూహిక అత్యాచారం చేశారు. అదే కాలంలో 11 ఏళ్లు, 6 ఏళ్ల బాలికలపై అత్యాచారం కేసులు కూడా నమోదయ్యాయి.
ఈ కేసులు "నిర్భయ" కేసు నుండి 14 సంవత్సరాల తర్వాత సంభవించాయి. ఏమీ మారలేదు. గణాంకాల ప్రకారం, భారతదేశంలో ప్రతి 20 నిమిషాలకు ఒక మహిళపై అత్యాచారం జరుగుతోంది. అయినప్పటికీ తక్కువ నివేదికల కారణంగా వాస్తవ సంఖ్య చాలా ఎక్కువగా ఉండవచ్చు. భారత సుప్రీంకోర్టు కూడా ఈ వరుస కేసులు "వ్యవస్థాగత వైఫల్యాన్ని" స్పష్టంగా చూపిస్తున్నాయని అంగీకరించింది.
జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం, మొదలైన విద్యాసంస్థల విద్యార్థినులు వరుసగా నిరసన ప్రదర్శనలు నిర్వహించారు. వందలాది మంది మహిళలు క్యాంపస్ గేట్ల నుండి ఢిల్లీ వీధుల్లోకి నడిచారు. "మాకు న్యాయం కావాలి" అని నినాదాలు చేశారు. వారి ప్లకార్డులు ప్రతి వాక్యం ప్రశ్నిస్తున్నాయి. "బాలికలకు కర్ఫ్యూ అవసరం లేదు, అత్యాచార నేరస్థులకు శిక్ష అవసరం"; "మీ మహిళలను ఇళ్లలో బంధించే బదులు, మీ అకృత్యచర్యలను బంధించుకోండి"; "ఎవరూ అడగరు అత్యాచార నేరస్థుడు ఏమి ధరించాడని".
ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం చరిత్ర విద్యార్థిని వైష్ణవి ధ్రువ్ (21) "ఈ నగరంలో నివసించే ఒక మహిళ కూడా సురక్షితంగా ఉందని నాకు తెలియదు. మేము భద్రత కోసం నడక కాదు, మా స్వేచ్ఛ కోసం, సొంత వీధుల్లో నడవడానికి ప్రాథమిక హక్కు కోసం నిరసన తెలుపుతున్నాము. మహిళలు ఇళ్లలో ఉండమని, రాత్రి బయటకు వెళ్లవద్దని, శరీరాన్ని కప్పుకోమని పదే పదే చెబుతున్నారు. సమాజం ఎప్పుడు పురుషులకు అత్యాచారం చేయవద్దని చెబుతుంది?" అని సూటిగా ప్రశ్నించారు.
అధికారుల ప్రతిస్పందన మరింత ఆగ్రహాన్ని రగిల్చింది. అత్యాచారం తర్వాత, ఢిల్లీలో మహిళలను రాత్రి పార్కుల్లోకి వెళ్లవద్దని సూచించారు, ఒక ప్రముఖ మహిళా కళాశాల తాత్కాలికంగా తరగతులు నిలిపి వేసింది. అనేక హాస్టళ్లు మహిళా విద్యార్థులకు రాత్రి బయటకు వెళ్లకుండా కర్ఫ్యూ విధించాయి. 25 ఏళ్ల అరణ్య రాథోడ్ మాట్లాడుతూ "నేరస్తులను పట్టుకోవడం కాకుండా, మహిళలను ఇళ్లలో కూర్చోమని చెబుతున్నారు. మరింత నిఘా డిమాండ్ పరిష్కారం కాదు, అది మా స్వేచ్ఛను మరింత పరిమితం చేస్తుంది." అన్నారు.
హింసకు వ్యతిరేకంగా మాత్రమే కాదు, పోలీసు హింసకు వ్యతిరేకంగా కూడా ఈ ఉద్యమం మరో ముఖ్యమైన మలుపు తిరిగింది. మహిళలు తమను రక్షించాల్సిన పోలీసుల నుండీ హింస ఎదుర్కొన్నారు. అక్టోబర్ 16న, ఆల్ ఇండియా డెమోక్రటిక్ ఉమెన్స్ అసోసియేషన్ (AIDWA), నేషనల్ ఫెడరేషన్ ఆఫ్ ఇండియన్ ఉమెన్ (NFIW) మొదలైన అనేక మహిళా సంస్థలు ఢిల్లీ పోలీసు ప్రధాన కార్యాలయం వైపు మార్చ్ చేశాయి. ఎన్నికల కమిషనర్ నిరసనల సమయంలో పోలీసులు మహిళా నిరసనకారులపై లైంగిక వేధింపులు, దాడులు చేసినట్లు విమర్శించాయి.
నిరసనకారుల ప్రకటన ప్రకారం, జులై 20 నుండి పోలీసు చర్యల సమయంలో, మహిళలు, ట్రాన్స్‌జెండర్ నిరసనకారులపై లైంగిక వేధింపులు, శారీరక హింస జరిగినట్లు వీడియోలు, ఫోటోలు, వ్యక్తిగత సాక్ష్యాలు నమోదు చేశాయి, అక్టోబర్ 2 నుండి ఇటువంటి నివేదికలు పెరిగాయి. వారు పోలీసు బస్సుల్లో, నిర్బంధ కేంద్రాల్లో లైంగిక హింస జరిగినట్లు కూడా ఆరోపించారు. ముగ్గురు మహిళా పాత్రికేయులు తాము కవరేజ్ చేస్తున్నప్పుడు పోలీసులు అసభ్యకరంగా తాకినట్లు ఆరోపించారు. వారిలో ఒకరు సహాయ పోలీసు కమిషనర్ స్థాయి అధికారి తన ఛాతీని పట్టుకున్నారని విమర్శించారు. ఆమె ఫిర్యాదు చేయడానికి ప్రయత్నిస్తే.. నిర్బంధించి, కేసు నమోదు చేశారు.
"అధికారుల ఈ ఉద్దేశపూర్వక చర్యలు మహిళల స్వరాన్ని నిశ్శబ్దం చేయడానికి మిసోజినిస్టిక్ ప్రయత్నాలు మాత్రమే, మమ్మల్ని రాజకీయాలు, బహిరంగ జీవితం నుండి బయటకు నెట్టడమే లక్ష్యం." అని మహిళా సంస్థల ఉమ్మడి ప్రకటనలో పేర్కొన్నారు.
ఈ పోరాటం ఏమి కోరుతోంది చాలా స్పష్టంగా ఉంది. మెరుగైన వీధి దీపాలు, మెరుగైన పోలీసు పెట్రోలింగ్, ఎక్కువ నిఘా కెమెరాలు. ‘‘భద్రత పేరుతో మహిళల జీవన విధానాన్ని ఎందుకు మార్చాలి? ఎందుకు ఎల్లప్పుడూ బాధితులను జాగ్రత్తగా ఉండమని నేర్పిస్తారు? నేరస్థులకు సమ్మతి నేర్పరు?’’ అని వారి నినాదాలలో ఘాటైన ప్రశ్నలను సంధిస్తున్నారు.
ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం గ్రాడ్యుయేట్, లింగ సమానత్వ సంస్థ వ్యవస్థాపకురాలు ఆనన్య వింగ్ (26) "కొంతకాలం తర్వాత, జరిగిన విషయాల సంఖ్యనూ లెక్కించడం మానేస్తారు." అంటూ ఆమె 13 ఏళ్లప్పుడు మొదటిసారి బహిరంగంగా వెంబడించబడినప్పటి నుండి, వేధింపులు ఎప్పుడూ ఆగలేదన్నారు.
‘‘వారు భద్రత కోసం వేడుకోవడం లేదు. వారు హక్కుల కోసం డిమాండ్ చేస్తున్నారు. భయపడకుండా బయటకు వెళ్లే హక్కు, ఇష్టమైన దుస్తులు ధరించే హక్కు, రాత్రి ఇంటికి తిరిగి వచ్చే హక్కు, స్నేహితులను కలిసే హక్కు’’ ఇవి ప్రాథమిక హక్కులు. ‘‘ఒక మహిళ ఈ ప్రాథమిక విషయాలను చేయలేకపోతే, స్వేచ్ఛ అంటే ఏమిటి?’’ అనేది వారు అడుగుతున్న ప్రశ్న.
ఈ దీపావళి మనం దీపాలు వెలిగించేటప్పుడు జంతర్ మంతర్‌లో నిలబడిన ఆ యువతులను గుర్తు చేసుకుందాం. వారు ప్రశ్నలు వేస్తున్నారు. హక్కుల కోసం పోరాడుతున్నారు. మనం కూడా మన చుట్టూ ఉన్న వాతావరణాన్ని, సమాజాన్ని కాపాడుకోవాల్సిన బాధ్యత తీసుకుందాం. దీపావళి అంటే చీకటిపై వెలుగు విజయం. ఆ వెలుగు మన ఇళ్లలోనే కాదు.. మన సమాజంలోనూ వ్యాపించాలి.
పర్యావరణ హిత దీపావళి.. అవసరం, బాధ్యత
బాణాసంచా కాల్చడం వల్ల కలిగే వాయు, శబ్ద కాలుష్యం గురించి ప్రజల్లో అవగాహన పెరుగుతోంది. 2026 అక్టోబర్‌లో సుప్రీంకోర్టు ఒక ముఖ్యమైన వైఖరిని తీసుకుంది.. ‘‘పూర్తి నిషేధం విధించబోమని, కానీ సమయ పరిమితులు విధిస్తామని’’ స్పష్టం చేసింది. న్యాయమూర్తులు ఎం.ఎం. సుంద్రేష్, పి.బి వరాలే ధర్మాసనం మాట్లాడుతూ ‘‘పూర్తి నిషేధం ప్రజల భావోద్వేగాలను దెబ్బతీస్తుందని, అలాగే అనియంత్రితంగా కాల్చడం పర్యావరణానికి హాని చేస్తుందని’’ అభిప్రాయపడ్డారు. ముంబై హైకోర్టు మరింత కఠినంగా వ్యవహరించింది. మహారాష్ట్రలో రోడ్లపై బాణాసంచా కాల్చడంపై పూర్తి నిషేధం విధిస్తూ, ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, కోర్టుల వంటి సైలెన్స్ జోన్‌లలో కూడా నిషేధం విధించింది. ముంబైలో దీపావళికి ముందే AQI 425కి చేరుకోవడం ఈ నిర్ణయానికి కారణం.
కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలో WWF-ఇండియా 2026 అక్టోబర్ 20 నుంచి నవంబర్ 8 వరకు దేశవ్యాప్తంగా "గ్రీన్ దీపావళి" ప్రచారాన్ని నిర్వహిస్తోంది. ఈ ప్రచారం ప్రధానంగా 130 నగరాలపై దృష్టి సారిస్తోంది. బాణాసంచా కాల్చకూడదని, అందుకు బదులుగా మట్టి దీపాలను, ఎనర్జీ-ఎఫిషియెంట్ ఎల్‌ఇడి లైట్లను ఉపయోగించాలని, సింగిల్ యూజ్ ప్లాస్టిక్‌ను త్యజించాలని, చెత్తను వేరు చేయాలని ప్రజలకు పిలుపునిస్తోంది.
పర్యావరణ హిత దీపావళి అనేది కేవలం ఒక ఎంపిక కాదు. అది మన ఆరోగ్యానికి, రాబోయే తరాల భవిష్యత్తుకు మనం చెల్లించే బాధ్యత. "గ్రీన్ క్రాకర్స్" (తక్కువ కాలుష్యం కలిగించే బాణాసంచా) వాడటం, సామూహికంగా కలిసి కాల్చడం (లారీ క్రాకర్స్) వంటి ప్రత్యామ్నాయాలు ఇప్పుడు అందుబాటులో ఉన్నాయి.
చిన్నా పెద్దా తీసుకోవాల్సిన జాగ్రత్తలు..
దీపావళి సంబంధిత ప్రమాదాల.. ముఖ్యంగా కాలిన గాయాలు, కళ్లకు దెబ్బలు చాలా వరకు నివారించదగినవి. కేంద్ర ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ విడుదల చేసిన మార్గదర్శకాల ప్రకారం కింది జాగ్రత్తలు తప్పనిసరిగా పాటించాలి.
లైసెన్స్ పొందిన దుకాణాల నుంచే బాణాసంచాను కొనాలి. నకిలీ / నిషేధిత బాణాసంచాను కొనవద్దు.
ఖాళీ ప్రదేశంలో మాత్రమే కాల్చాలి. ఇళ్లు, వాహనాలు, మండే పదార్థాలకు దూరంగా ఉండాలి. బహిరంగ ప్రదేశాల్లో, రోడ్లపై కాల్చవద్దు (కోర్టు నిషేధం విధించింది)
కాటన్‌ దుస్తులు మాత్రమే ధరించాలి. సింథటిక్ దుస్తులు త్వరగా మండి, తీవ్రమైన గాయాలు చేస్తాయి.
బాణాసంచాను చేతితో పట్టుకోవద్దు. నిలువుగా నేలపై పెట్టి, పొడవైన అగరబత్తితో లేదా కొవ్వొత్తితో వెలిగించాలి.
పిల్లలను ఎప్పుడూ కనిపెట్టుకుని ఉండాలి. వారిని ఒంటరిగా బాణాసంచా దగ్గర వదలవద్దు. ఐదేళ్ల కంటే చిన్న పిల్లలను బాణాసంచా దగ్గరకు పంపవద్దు.
నీళ్ల బకెట్ లేదా ఇసుకను సమీపంలో ఉంచుకోవాలి. పూర్తిగా మండని బాణాసంచాను మళ్లీ వెలిగించవద్దు. నీళ్లలో ముంచి పారేయాలి.
పిల్లలు, వృద్ధులకు చెవులు మూసుకునే పరికరాలు (ఇయర్ ప్లగ్స్) వాడాలి. పెంపుడు జంతువులను ఇంట్లోనే ఉంచాలి. పెద్ద శబ్దాలు వాటికి భయం కలిగిస్తాయి.
దీపాలు, కొవ్వొత్తులను కర్టెన్లకు, మండే వస్తువులకు దూరంగా ఉంచాలి. పిల్లలు దీపాలను తాకకుండా చూడాలి.
ఆస్తమా, శ్వాసకోశ సమస్యలు ఉన్నవారు పొగకు దూరంగా ఉండాలి. వారి ఇన్హేలర్లను అందుబాటులో ఉంచుకోవాలి. బాణాసంచా పొగ ఆస్తమా రోగులకు తీవ్రమైన ఇబ్బంది కలిగిస్తుంది.
కాలిన ప్రదేశాన్ని వెంటనే గోరువెచ్చని నీళ్లతో (గడ్డకట్టిన నీళ్లు కాదు) కడగాలి. ఐస్‌ వేయవద్దు. పెద్ద బొబ్బలు, నలుపు/తెలుపు రంగులో చర్మం మారినట్లయితే, వెంటనే ఆసుపత్రికి తరలించాలి. కళ్లలోకి బాణాసంచా రాళ్లు పడితే, రుద్దకుండా నీళ్లతో కడిగి వెంటనే వైద్యులని కలవాలి.
ప్రథమ చికిత్స పెట్టె ఇంట్లో సిద్ధంగా ఉంచుకోవాలి. అందులో బర్న్ క్రీమ్, స్టెరిలైజ్డ్ గాజు పట్టీలు ఉండాలి.
గ్రీన్ క్రాకర్స్ మాత్రమే కొనాలి. తక్కువ పొగ, శబ్దం కలిగినవి.
నిర్దేశిత సమయాల్లో మాత్రమే కాల్చాలి. రాత్రి 10 గంటల తర్వాత కాల్చవద్దు (జార్ఖండ్ నిబంధనల ప్రకారం రాత్రి 8-10 గంటలు మాత్రమే అనుమతి).
చెత్తను వేరు చేయండి. బాణాసంచా ప్యాకింగ్, మట్టి దీపాల అవశేషాలను విడిగా వేయాలి.
శాంతిశ్రీ
8333818985
కామెంట్‌లు (0)